Schröttersburg w niemieckim obiektywie, czyli Płock z lotu ptaka

Pod koniec lipca 1944 r. nad Płockiem pojawił się niemiecki samolot z pułkownikiem Lohmanem na pokładzie. Na wysokości czterech kilometrów powstało zdjęcie, które potem, poprzez Archiwa Narodowe Stanów Zjednoczonych, dotarło do płocczanki i warszawianina z Wydziału Geodezji i Kartografii Politechniki Warszawskiej.

Barbara Szczutowska z początkiem października rozpocznie ostatni rok studiów na swojej uczelni. Jednocześnie jest pilotem wycieczek po Warszawie. W stolicy nie zapomniała jednak o swoim rodzinnym Płocku. To byłoby zresztą niemożliwe - babcia Apolonia i mama Ewa aktywnie działają w płockim oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.

- Od dziecka miałam zaszczepianego wirusa podróżowania i zwiedzania - opowiada Barbara. - Babcia dzieliła się ze mną bogatą wiedzą, którą wykorzystywała jako nauczycielka geografii w Szkole Podstawowej nr 6, a teraz jako przewodnik PTTK. Z mamą natomiast jeździłam tu i ówdzie od dziecka, a gdy miałam sześć lat, pilotowałam naszą podróż do Świnoujścia. By napisać pracę zaliczeniową o zmieniających się granicach mojego rodzinnego miasta, przekopałam się przez mnóstwo materiałów na jego temat. Teraz, gdy przyjeżdżam z przyjaciółmi do Płocka, służę za przewodnika. Najbardziej lubię piękne Wzgórze Tumskie, a ostatnio mam dodatkową słabość do zoo. Gdziekolwiek więc jestem, Płock mnie nie opuszcza, jakbym ciągle w nim była.

Na czwartym roku studiów miała zajęcia z Sebastianem Różyckim: doktorantem i pracownikiem naukowym Wydziału Geodezji i Kartografii Politechniki Warszawskiej, prowadzącym badania w tematyce zdjęć lotniczych wykonywanych przez Niemców i aliantów podczas II wojny światowej. Gdy dowiedział się, że Barbara jest z Płocka, podzielił się z nią swoim odkryciem. Chodziło o fotografię jej rodzinnego miasta zrobioną w 1944 r.

Zobacz więcej ujęć Płocka wykonanych przez pułkownika Lohmana: kliknij tutaj

- Odkrył je w Archiwach Narodowych Stanów Zjednoczonych, gdzie przechowywanych jest ok. 1,2 miliona niemieckich zdjęć lotniczych z okresu II wojny światowej. Fotogram został skatalogowany jako tzw. album celów oznaczony numerem 13278 - przybliża Barbara Szczutowska. - Gdy fotografię pokazałam najbliższym podczas ostatniej Wielkanocy, nie posiadali się z zachwytu. Mówimy przecież o czymś unikatowym, nigdzie niepublikowanym, dotyczącym dziejów naszego miasta. Na dodatek z ciekawą historią.

O co chodzi z albumem celów? W czasie wojny Płock nosił nazwę Schröttersburg. Na zdjęciu widać określenie „ Schröttersburg SU 10”, gdzie „SU” to skrót od Sowiet Union - określający, w jakim kraju znajduje się cel. Zaś „10” to numer przypisany obiektowi.

- Takie oznaczenia ułatwiały niemieckim oficerom rozpoznania lotnicze, a w dalszej kolejności bombardowanie specyficznych obiektów wroga: lotnisk, magazynów, mostów itp. - tłumaczy Sebastian Różycki.

Dzięki niemu dowiadujemy się o historii powstania fotografii.

Samolot, na pokładzie którego powstała, pojawił się nad Płockiem 27 lipca 1944 r. po godz. 9. W tym czasie w mieście nie było już ok. 8 tys. płocczan pochodzenia żydowskiego - czyli blisko jednej trzeciej całej ludności miasta - wywiezionych przez Niemców. Część dzielnicy żydowskiej wyburzono, nie istniał też teatr - w miejscu, gdzie obecnie stoi hotel Starzyński. Płock stracił również dwóch znanych duchownych katolickich: arcybiskupa Antoniego Juliana Nowowiejskiego i biskupa Leona Wetmańskiego, zamęczonych w obozie w Działdowie. Dochodziło do starć Niemców z konspiracją, w tym członkami Armii Krajowej.

Wróćmy do samolotu, na którym znajdował się choćby pułkownik Lohman. Doktorantowi nie udało się zdobyć większej ilości informacji na temat tego oficera, mimo poszukiwań w Niemieckim Ludowym Związku Opieki nad Grobami Wojennymi. Tak czy inaczej, pułkownikowi chodziło o uwiecznienie lotniska polowego zlokalizowanego w okolicy aktualnego lotniska należącego do Aeroklubu Ziemi Mazowieckiej.

- Niemiecki interpretator zaznaczył na zdjęciu prawdopodobny obszar wykorzystywany jako lotnisko. Zdjęcie miało charakter poglądowy. Samolot wykonujący fotogram był wyposażony w kamerę z obiektywem o małej ogniskowej: 20 cm - wyjaśnia Sebastian Różycki. - Takie zdjęcia były też wykorzystywane do wyszukiwania zmian w terenie, które mogły wskazywać aktywność wojsk przeciwnika. Gdy takie cele zostawały rozpoznane, w te miejsca wysyłany był samolot wyposażony w znacznie większy obiektyw pozwalający na wykonanie bardzo szczegółowych zdjęć terenu. Mimo zastosowania słabego obiektywu, na tej konkretnej fotografii możemy rozpoznać kilkanaście samolotów. Na polach widać snopki i trwające prace związane z koszeniem.

Na zdjęciu oznaczone są również nieistniejące już wsie Powsino i Chełpowo. Jeszcze przed 1939 r. były największe w okolicy. Powsino zamieszkiwali osadnicy niemieccy, którzy podczas wojny przenieśli się gdzie indziej albo zostali do tego zmuszeni. Po zakończeniu zmagań wojennych do opustoszałych domostw wprowadzili się rdzenni Polacy. Mieszkali tam do momentu, gdy Rada Ministrów PRL podjęła decyzję o budowie na tym terenie Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych w Płocku.

Barbara Szczutowska z kolei zwraca uwagę na widoczne brukowane ulice. I chciałaby, żeby inni oglądający tę fotografię - za pośrednictwem "Gazety" - podzielili się swoimi spostrzeżeniami i przemyśleniami. Pomoże jej to w pisaniu pracy zaliczeniowej.

- W przyszłości chciałabym przekazać to zdjęcie do zbiorów Muzeum Mazowieckiego - podkreśla młoda płocczanka.

Swoje uwagi na temat samej fotografii, a także tego, co się na niej znajduje, możecie przesyłać na adres: [e-mail]