Jak uczniowie z Borowiczek z Miłoszem pisali

Na kopercie napisałam po prostu Czesław Miłosz, laureat nagrody Nobla, Uniwersytet w Berkeley, Kalifornia - opowiada płocka nauczycielka i poetka Wanda Gołębiewska, która razem z uczniami IV a ze szkoły podstawowej w Borowiczkach w latach 80. korespondowała z Miłoszem

Był grudzień 1980 r. Miłosz niedawno zdobył Nagrodę Nobla. Do tej pory był w Polsce nieobecny, niemile widziano nawet wymienianie jego nazwiska, a kiedy już trzeba było, w publicznym obiegu mówiło się o nim np. „autor » Ocalenia «...”.

- Ale w takim normalnym obiegu był obecny. Czytałam jego wiersze w wydaniach nielegalnych, paryskich. Dzieciom wpisywałam je do pamiętników - Wanda Gołębiewska wymienia tytuły: "Przy piwoniach" ("Piwonie kwitną białe i różowe,/A w środku każdej, jak w pachnącym dzbanie,/Gromady żuczków prowadzą rozmowę..."), "Ojciec objaśnia" (Tam, gdzie ten promień równinny dotyka/I cień ucieka jakby biegł naprawdę,/Warszawa stoi...), "Ojciec w bibliotece" ("Wysokie czoło, a nad nim zwichrzone/Włosy, na które słońca z okna pada...") - wspaniałe wiersze zrozumiałe nawet dla dzieci.

Wróćmy do grudnia 1980. O Miłoszu w Polsce w końcu można mówić publicznie. - I w telewizji pokazali o nim film. Oglądałam go jak skamieniała. A potem nie mógł mi ten film, ten Miłosz, jego poezja wyjść z głowy - śmieje się pani Wanda. - Pewnego dnia powiedziałam do uczniów z IV a - że jest taki poeta, Miłosz, mieszka w Kalifornii, uczy tam na uniwersytecie, jest Polakiem, dostał Nobla. I że może byśmy do niego napisali. A dzieci na to - w porządku.

I po prostu napisali. Że serdecznie mu gratulują, że znają jego "Poema naiwne" i to, jak opisywał w nich swoje dzieciństwo, tatę, mamę. Że uczą się w IV klasie w Borowiczkach niedaleko Płocka, blisko mają Wisłę, a tej zimy nie ma śniegu, choć tak na niego czekają.

- Cały list pisaliśmy wspólnie na tablicy, potem ja to wszystko przepisałam na papier. Na kopercie napisałam po prostu Czesław Miłosz, laureat Nagrody Nobla, Uniwersytet w Berkley, Kalifornia - wspomina płocczanka. - W styczniu 1981 roku przyszła odpowiedź. Miłosz nam odpisał.

Czesław Miłosz napisał na kopercie (z dwoma znaczkami po 40 centów) "IV a, Zb. (zapewne chodziło mu o zbiorcza) Szkoła Gminna, Borowiczki, woj. płockie". Nazwiska Wandy Gołębiewskiej nie użył. Koperta z Kalifornii powędrowała więc do dyrektorskiego gabinetu.

- A dyrekcja jakoś nie kwapiła się, żeby nas o tym poinformować. Dopiero szkolna woźna powiedziała mi - "pani Wando, przecież wy dostaliście list z Ameryki!". Wpadłam więc do dyrektora i mówię, że muszę ten list dostać, bo to przecież do dzieci. Że jestem wychowawczynią, więc list przyszedł także do mnie. No i jakoś mi go oddali. Koperta była otwarta.

Ale to były już szczegóły - najważniejsze, że pewnego dnia na lekcję Wanda Gołębiewska przyniosła IV a odpowiedź od noblisty z dalekiej Kalifornii. Co napisał? Pierwszy list Czesław Miłosz przesłał do dzieci z Borowiczek na papierze, który miał chyba specjalnie do takiej przyjacielskiej wymiany pozdrowień. Kartka była zadrukowana, na górze pisanym ręką Miłosza wierszem "Godziny" ("Jarzące słońce na liściach, gorliwe buczenie trzmieli/Gdzieś z daleka, zza rzeki, senne gaworzenie..."). Na dole, napisane już na maszynie, angielskie tłumaczenie wiersza. A pośrodku jasnym, niebieskim atramentem, pochylone w prawo, trudne do rozszyfrowania litery: "Najlepsze pozdrowienia dla całej klasy IV a. Czesław Miłosz. 7. I. 1981. Berkeley".

- I tak zaczęła się ta nasza korespondencja. Może niezbyt obfita, bo na przestrzeni kilku lat wymieniliśmy trzy, może cztery listy. Ale za każdym razem, kiedy pisaliśmy czy dostawaliśmy odpowiedzi, w klasie było wielkie święto. Do pozdrowień dołączały się kolejne klasy, IV c, VII a... Pewnie dzieci nawet nie do końca zdawały sobie sprawę, z kim tak naprawdę piszą. Dla nich były to po prostu fajne lekcje. Po latach, kiedy spotykałam moich uczniów, wspominali, że lekcje, kiedy pisaliśmy do Czesława Miłosza, zapamiętali ze szkoły najlepiej.

Do Kalifornii wędrowały listy o książkach, które dzieci przeczytały, o tym, które jego wiersze lubią najbardziej, szły pocztówki z widokami Wisły, raz nawet uczniowie zapakowali do koperty łowicką wycinankę. - A z jego odpowiedzi najbardziej lubię tę, kiedy pisze o śniegu - mówi Wanda Gołębiewska. - Z roku 1983. Na papierze firmowym uniwersytetu. Dziękuje w nim za pamięć i pisze, że ma nadzieję, że doczekaliśmy się śniegu, na który tak bardzo czekaliśmy. I że on, żeby zobaczyć śnieg, musi wsiąść do samochodu i dwie godziny jechać w góry Sierra Nevada. Bo w Kalifornii śniegu nie ma... Dla nas to było jasne przesłanie - Czesław Miłosz jest takim normalnym, zwykłym człowiekiem i czasem też tęskni za śniegiem.

I dodaje: - Naprawdę nie rozumiem, dlaczego ludzie nie chcą czytać jego poezji. Przecież był... nazywam go zawsze taką sekwoją kalifornijską. Potężny w posturze, potężny w poezji. No i pisał za nas. Wszystko, czego nie potrafiliśmy sobie uświadomić, on nam uświadomił. Wszystko, co czuliśmy, a nie potrafiliśmy wypowiedzieć - wypowiedział. Miłosz fascynuje mnie do dziś. Zachowałam te wszystkie jego listy.

- Pisaliśmy, pamiętam - rozpromienia się Elżbieta Ners, z domu Koźbiał, w latach 80. uczennica pani Wandy. - Pani Wandzia to w ogóle była dla nas nauczycielką numer jeden, wspaniała kobieta. I faktycznie, Miłosz ją bardzo fascynował. Słaliśmy do niego listy, on odpisywał, ale szczegóły... Wyleciały niestety z pamięci. O, pamiętam, że właśnie z powodu pani Wandzi i tego pisania do Miłosza poprosiłam rodzinę w Stanach, żeby przysłali mi jego książki. Dostałam paczką kilka tomów poezji, po polsku, wydanej przez Polonię. Uwielbiałam czytać te wiersze. No ale teraz już dawno do nich nie zaglądałam... Została mi tylko jedna amerykańska książka Miłosza. Resztę zabrała siostra, kiedy wyjeżdżała do Szwecji.

Teraz Wanda Gołębiewska ma plan. Chce namówić szkołę w Borowiczkach do pochwalenia się, że kiedyś jej uczniowie korespondowali z noblistą. Zrobić wystawę - listy i może pamiętniki uczniów, które nauczycielka od deski do deski zapisywała jego wierszami. - Mam tylko nadzieję, że uda mi się do tych uczniów dotrzeć. I że zachowali te pamiętniki! Mam nadzieję, że przyniosą je do szkoły.